ایده جامعه‌ی آرمانی خوارج و ساختار اجتماعی آن در قرن اول هجری

چکیده
این پژوهش به بررسی ایده ذهنی خوارج از جامعه آرمانی و ساختار اجتماعی آن موردنظر آنان در قرن اول هجری پرداخته است. خوارج با الهام از گفتمان سیاسی-مذهبی خود، بر اصولی چون برابری در انتخاب رهبر، نظام شورایی، و ساختار اجتماعی مبتنی بر برابری مطلق و پارسایی افراطی تأکید داشتند و سلسله‌مراتب قومی و طبقاتی موجود را طرد می‌کردند. این مطالعه با روش تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی، این پرسش را مطرح می‌کند که ایده ذهنی جامعه آرمانی خوارج و ساختار اجتماعی آن چگونه تصور و تحقق می‌یافت؟ فرضیه پژوهش براین است که خوارج با شعار «لا حکم إلا لله» به‌عنوان محور اندیشه خود، گفتمانی را طرح کردند که با نفی خلفای وقت، حاکمیت را منحصر به خداوند می‌دانست. آن‌ها با بهره‌گیری از اصل تکفیر، زمینه انزوای خود را از جامعه اسلامی فراهم آوردند و به دلیل افراط‌گرایی و ابهام در گفتمانشان، در تشکیل نظام سیاسی و اجتماعی پایدار ناکام ماندند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ایده ذهنی خوارج، تصویری از جامعه‌ی ظاهراً مردمی اما تفکیک‌شده در دو قطب خودی (مؤمن) و غیرخودی (کافر) را ترسیم می‌کرد که بر تندروی استوار بود. عدالت‌خواهی و تأکید بر شورا، به انزوا و قیام‌های مکرر منجر شد و در عمل، چالش‌هایی برای خلافت ایجاد کرد که نتیجه‌ای جز سرکوب مداوم توسط خلافت و مهاجرت‌های پی‌درپی خوارج نداشت. درنهایت، جامعه آرمانی آن‌ها جز در میان همفکرانشان، به‌صورت نسبی امکان ترویج یا تحقق نیافت.ایده ذهنی، به‌عنوان مفهومی بنیادین در فلسفه سیاسی و روان‌شناسی شناختی، به‌مثابه یک سازه مفهومی نوآورانه و خلاقانه قابل‌تعریف است که در بستر تعاملات شناختی فرد با محرک‌های خارجی؛ مانند چالش‌های اجتماعی، نیازهای ساختاری، یا بحران‌های ایدئولوژیک، پدیدار می‌گردد. این تصور اولیه، نه صرفاً یک خیال‌پردازی انتزاعی، بلکه نقطه آغازین یک فرایند دیالکتیکی تفکر است که پتانسیل تحول‌آفرینی در ساختارهای اجتماعی و سیاسی را به همراه دارد؛ به‌گونه‌ای که می‌تواند به‌عنوان یک پارادایم نوین عمل کرده و راه‌حل‌های بالقوه‌ای غیر از صورت موجود در اجتماع ارائه دهد.