بازخوانی مساله انحطاط زنان در دیوان ملک الشعرای بهار

مسئله انحطاط و عقب‌ماندگی زنان ایران از دغدغه‌های فکری متبلور در دیوان بهار به انحای گوناگون است. از میان سه لایه‌بندی زنان شهری، عشیره‌ای و روستایی پیکان توجه بیشتر بر مورد نخست متمرکز است. اینکه او صرفاً غرب‌زده نبود و از این سه سبک زیست الهاماتی می‌گرفت با اتکا به ابیات، منابع و زندگی‌‌اش حدس زدنی است. عدالت اجتماعی که بهار پی تعریف آن است ابتدا از روزنه سلایق شخصی که گاه مردسالارانه و ملهم از ادبیات کلاسیک فارسی است گذر کرده و سپس بر بنیاد بسیار متناقض اندیشگانی وی که ملغمه‌ای از تجددگرایی، تعصب مردانه ریشدار در سنن و عقاید شخصی اوست استوار می‌گردد. در این چارچوب به ستایش، سرزنش، تشویق به خودباوری، تنبیه نمایان‌ساز ضعف‌ها و در یک کلام زنان را به یادگیری و دوری از نادانی ترغیب می‌کرد. مسئله حجاب و پوشش یک میان پرده بسیار مهم در اندیشه او است. توجه به آگاهی همه زنان چه آنان که در محیط سنتی زیست می‌کردند و چه آنان که با ظواهر تجدد آشنا بودند، گستره نگاه‌اش را به تصویر می‌کشید. حجاب و نوع پوشش نه یک عامل بیرونی بلکه همزمان درونی و چند بعدی است. این پژوهش با رویکرد استناد به ابیات و شیوه کتابخانه‌ای نگاشته شده است. یافته های پژوهش بر این اصل استوار است که در این راستا اگر سلایق و تنوع نگاهش پس رانده شود، متوجه تعادل مزاج افکار او خواهیم شد. در اندیشه‌اش هم خواهان اسلام و ایران است، هم خواهان مدرن شدن اصولی. هم با پرده‌نشینی و رویگردانی زنان از فعالیت‌های اجتماعی مخالف است، هم با بی‌بند و باری و مفاسد در پی آن. همچون پوشش بهار که شاعری است عبا پوش و عمامه بسر و در بسیاری از ایام کت و کرواتی، نگاهش به زنان نیز ملغمه‌ای است از سنت‌مداری و تجددگرایی. این نگاه چند بُعدی به زنان با کلید واژه رفع حجاب: هم به ظواهر و حضور چارچوبدار و قانونمند زنان در اجتماع توجه دارد و هم به کنار رفتن پرده جهل، خرافات، عدم اعتماد به‌نفس و شکنندگی زنان با ابزارهایی چون آموزش، تشویق، تنبیه و تهیج آنان.