واکنش جامعه قومی داغستان نسبت به حکومت نادرشاه افشار

منطقه قفقاز از دیرباز به دلیل موقعیت استراتژیک و تنوع قومی‑مذهبی، همواره یکی از حساسترین عرصه های منازعات ایران و روسیه و عثمانی بوده است. در عصر افشاریه، نادرشاه با هدف احیای حاکمیت ایران بر سرزمینهای از دسترفته، به بازپسگیری مناطق قفقاز از جمله داغستان پرداخت. با این حال، لشکرکشیهای گسترده وی به این منطقه نه تنها به تثبیت پایدار حاکمیت ایران نیانجامید، بلکه زمینه های واگرایی داغستان از ایران را نیز فراهم آورد. این پژوهش درصدد است تا با روش توصیفی‑تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای و اسناد تاریخی، به بررسی ماهیت روابط نادرشاه با اقوام داغستان و علل و عواملی که به تضعیف پیوند این منطقه با ایران انجامید، بپردازد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که نادرشاه در فاصله سالهای ۱۷۳۵ تا ۱۷۴۳ میلادی، سه لشکرکشی عمده به داغستان ترتیب داد و با بهره گیری از نیرویی عظیم میان ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار نفر، توانست بخشهای بزرگی از داغستان را تصرف کرده و قبایلی مانند لزگیها، آوارها و تاباسارانها را در آستانه شکست کامل قرار دهد. با این حال، زمین بسیار سخت و کوهستانی قفقاز شمالی، مقاومت سرسختانه و جنگهای چریکی اقوام بومی، و حمایت پنهانی امپراتوری عثمانی و روسیه از حاکمان داغستانی، مهمترین موانع فتح کامل این منطقه بودند. در نهایت، ارتش ایران علیرغم پیروزیهای ظاهری، منطقه را ترک کرد و وضع موجود تا پایان حکومت نادرشاه در داغستان ادامه یافت. واگرایی داغستان از ایران، ریشه در عوامل چندگانهای داشت: نخست، فقدان حاکمیت فراگیر و یکپارچه در منطقه که ساختار سیاسی مبتنی بر نظام خانات نیمه مستقل و وفاداریهای سیال را رقم زده بود؛ دوم، دخالت و رقابت قدرتهای خارجی به ویژه عثمانی و روسیه که با حمایت از شورشهای محلی و تضعیف حاکمیت مرکزی ایران، زمینه های جدایی را تقویت می کردند؛ و سوم، سرکوبهای خونین و سیاستهای خشن نظامی نادرشاه در قبال مخالفان که به جای جلب وفاداری، خشم و نفرت اقوام داغستانی را برانگیخت و مشروعیت حکومت ایران در نزد ایشان را خدشه دار کرد.