استاد مدعو گروه معارف اسلامی دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران.
10.48311/jhs.2026.120980.82962
چکیده
قرمطیان در قرن سوم هجری بهمثابه جنبشی معترض با مؤلفههای کلامی، اجتماعی و سیاسی ظهور کردند. این جریان با بهرهگیری از بحران مشروعیت خلافت عباسی، نابرابری در توزیع منابع و فشارهای اقتصادی بر گروههای فرودست، توانست بدنهای قابلتوجه از ناراضیان را گرد آورد. سازمان دعوت قرمطی با تکیه بر ارتباطات پنهانی و تاکید بر برابری، الگوی تازهای از بسیج سیاسی ارائه داد. رهبران آن، تصرف قدرت و تأسیس نظمی مبتنی بر همبستگی گروهی را دنبال میکردند. آنان سرانجام در بحرین حکومتی مستقل، در فاصله سالهای [273] تا [470] هجری، ایجاد کردند که مناسبات سیاسی، امنیتی و تجاری منطقه را بهطور چشمگیری دگرگون ساخت. این پژوهش، جنبش قرامطه بحرین را بر پایه الگوی ارزشافزوده نیل اسملسر تحلیل میکند؛ الگویی که زمینه ساختاری، فشار ساختاری، باور تعمیمیافته، عوامل شتابدهنده، بسیج برای کنش و ناکارآمدی کنترل اجتماعی را در تبیین رفتار جمعی مؤثر میداند. از این رو، پژوهش حاضر میکوشد زمینههای موثر در شکلگیری جنبش قرامطه بحرین را با بهرهگیری از منابع کتابخانهای و روش تاریخی – تحلیلی و رویکرد جامعهشناسی تاریخی از منظر نظریه رفتار جمعی واکاوی کند. یافتههای پژوهش بر مبنای الگوی ارزشافزوده اسملسر نشان میدهد که گسترش جنبش قرامطه بحرین حاصل همزمانی و تعامل چند متغیر اجتماعی و سیاسی بود. بحران کارآمدی و مشروعیت خلافت عباسی، شرایط مساعد ساختاری را پدید آورد و فشارهای اقتصادی، تبعیض اجتماعی و مالیاتهای سنگین، فشار ساختاری را تشدید کرد. باورهای تعمیمیافته، بهویژه عدالتخواهی شیعی و انتظار مهدوی، نارضایتیها را در قالبی ایدئولوژیک صورتبندی نمود. سرکوب زنگیان نیز بهعنوان عامل شتابدهنده، بر شدت نارضایتی و آمادگی برای اعتراض افزود. شبکه دعوت قرمطی، با سازماندهی نیروها و بهرهگیری از ضعف کنترل اجتماعی دولت، این ظرفیت اعتراضی را به کنش جمعی پایدار تبدیل کرد. بنابراین، شکلگیری قرامطه بحرین نه رویدادی صرفاً مذهبی، بلکه پیامد انباشت بحرانهای ساختاری، بسیج اعتقادی و ناتوانی خلافت عباسی در مدیریت تعارضات اجتماعی بود.