بررسی نقش حکومت در تغییر الگوی آرایش چهرة مردان در دورة صفوی

اقدامات پادشاهان صفوی در مورد آرایش چهرة مردان یکی از سیاست‌های تأمل‌برانگیز آنان به شمار می‌رود که در نگاه نخست فاقد اهمیت به نظر می‌رسد، اما بازتاب‌دهندة مسائل مهم‌تری است. بنابراین، این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی، درصدد پاسخ‌گویی به این پرسش است: آرایش چهرة مردان با محوریت ریش، سبیل و موی سر در دورة صفوی از چه الگویی تبعیت می‌کرد و دولت چه نقشی در ترویج آن الگو داشت؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شاه اسماعیل اول به سبک قزلباش‌ها، با تراشیدن ریش خود و استفاده از سبیلی بلند، به ترویج الگویی پرداخت که باید الگوی قزلباشی نامیده شود؛ الگویی که به بخشی از هویت طرفداران دولت صفوی تبدیل شد. شاه طهماسب، شاه اسماعیل دوم و شاه محمد خدابنده از ترویج این الگو حمایت نکردند و شاه طهماسب تراشیدن ریش را ممنوع کرد. درنتیجه، بخش بزرگی از نزدیکان شاه از الگوی قزلباشی فاصله گرفتند و طبق رسوم سنتی ایرانیان، ریش داشتند، اما الگوی قزلباشی به حیات خود ادامه داد. تا این‌که شاه عباس اول دوباره به گسترش این الگو پرداخت، اما جانشینانش طرفدار ریش و سبیل‌های کوتاه بودند. مهم‌ترین انگیزة دولت صفویه از ترویج الگوی موردنظر خود، ایجاد هویت بصریِ متفاوتی برای ایرانیان بود که نتیجة آن متمایز شدن ایرانیان از دشمنان و همسایگان دولت صفویه یعنی عثمانی‌ها، اوزبک‌ها و مسلمانان هند بود. به‌علاوه، تبعیت از این الگو نه‌تنها نشانة پیروی از تشیع بود و شیعیان را از اهل سنت و اقلیت‌های دینی متمایز می‌کرد؛ بلکه به‌مثابه طرفداری از حکومت صفویه بود و گرایش سیاسی مردم را هویدا می‌کرد.