نقش لمپن‌پرولتاریا در فروپاشی هژمونی ملی در ایران: تحلیلی گرامشیایی از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش.

کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ صرفاً یک دگرگونی سیاسی در ساختار قدرت ایران نبود، بلکه نقطه‌عطفی در تاریخ اجتماعی-ایدئولوژیک کشور به شمار می‌آید که در آن هژمونی ملی، متشکل از ائتلاف نیروهای ضدامپریالیست، روشنفکران مستقل، طبقه متوسط شهری و رهبری دولت ملی دکتر محمد مصدق، دچار فروپاشی شد. این مقاله با اتکا به چارچوب نظری آنتونیو گرامشی، به بررسی نقش لمپن‌پرولتاریا در این فرایند گسست هژمونیک می‌پردازد. در این پژوهش، لمپن‌پرولتاریا به‌طور نظری به قشرهایی حاشیه‌ای و فاقد جایگاه منسجم در فرایند تولید و سازمان‌یافتگی طبقاتی اطلاق می‌شود؛ و به‌طور عملیاتی، در مورد ایرانِ دهه ۱۳۳۰، گروه‌هایی مدنظرند که در شبکه‌های غیررسمی شهری و فعالیت‌های خیابانی حضور داشتند و در جریان ۲۸ مرداد در بسیج سیاسی و خشونت خیابانی مشارکت کردند. این گروه، در نظریه گرامشی معمولاً نیرویی منفعل یا ابزاری در خدمت نیروهای ضدهژمونیک تلقی می‌شود؛ اما در بستر تحولات ایران دهه ۱۳۳۰، این قشر به‌واسطه بحران‌های ساختاری، تضعیف پایگاه اجتماعی دولت ملی، و دخالت نیروهای خارجی به نیرویی سازمان‌یافته و اثرگذار در تغییر توازن قدرت بدل شد.روش این پژوهش تاریخی-تحلیلی و با استفاده از منابع آرشیوی،متون تاریخی و چارچوب مفاهیم گرامشی انجام شده است.
تحلیل مقاله نشان می‌دهد که گروه‌های موسوم به لمپن، شامل بیکاران شهری، اوباش محلی، عناصر مرتبط با زورخانه‌ها، چاقوکشان و گروه‌های شبه‌نظامی تحت رهبری چهره‌هایی چون شعبان جعفری، در هماهنگی با نهادهای امنیتی داخلی و با حمایت مالی و لجستیکی خارجی، به خیابان‌ها آورده شدند تا از طریق اعمال خشونت سازمان‌یافته، ایجاد هراس عمومی، تخریب اجتماعات سیاسی، حمله به دفاتر مطبوعات مستقل و ایجاد اغتشاش، بستر فروپاشی هژمونی ملی را فراهم کنند. از منظر گرامشی، این فرایند را می‌توان در پیوند با بحران هژمونی و شکاف در ائتلاف اجتماعیِ حامی دولت بررسی کرد. «سرمایه‌داری وابسته» در این مقاله نیز به وابستگی ساختاری اقتصاد پساکودتا به سرمایه و حمایت غرب، به‌ویژه در بازآرایی اقتصاد نفتی، اشاره دارد. آلمان نازی و شیلی ۱۹۷۳ نیز صرفاً به‌عنوان موارد مقایسه‌ای محدود برای سنجش بسیج نیروهای خیابانی در بحران‌های هژمونی انتخاب شده‌اند.