لرستان و اقتصاد سیاسیِ امنیت در دورۀ قاجار متأخر

به گواه اسناد تاریخی و سفرنامه‌نویسان، لرستان از دیرباز منطقه‌ای استراتژیک، به‌ویژه برای امپراطوری‌ بریتانیا بوده است که از طریق کنترل قلمروی آن و اتصال محورهای مواصلاتیِ صفحاتِ لرستان به خوزستان و بنادر جنوب می‌توانسته از یک‌سو قلمروی تجاری خود را در جغرافیای ایران گسترده کرده و از سوی دیگر راه تجارت بین‌المللی را از طریق اتصال محور بین‌النهرین-هندوستان مستحکم و بهینه سازد و در بُعدی ژئوپلتیک در بستر «بازی بزرگ»، سهم روسیه را از اقتصاد ایران هر چه محدودتر سازد. هرچند طرح پروژه‌های اکتشافی و مساحیِ زاگرس جنوبی و میانی (به شمول خوزستان، بختیاری و لرستان) از اوایل دورۀ قاجار شروع شده بود، اما اوج آن از میانۀ دورۀ ناصری رقم خورد و هرچه بیشتر به سمت عملیاتی ‌شدن در چارچوب «انکشاف اقتصادی» گروید. تمام این سیاست‌ها تا پیش از دورۀ پهلوی و شکل‌گیری ارتش مدرن با مقاومت گستردۀ ایلات – عمدتاً به منظور محافظت از قلمروی زیستی و اجتماعی خود - مواجه می‌شد و در بهترین حالت در سطحی محدود، مقطعی، نامتمرکز و متکی به پویایی و ائتلاف‌سازی‌های ایلی و ایجاد بیم و امید و اختلاف‌افکنی در میان آنها رقم می‌خورد. به همین خاطر در پژوهش پیش رو از منظر سطوح سه‌گانۀ امر جهانی، ملی و محلی به منازعۀ نیروهای ذی‌مدخل آن می‌پردازیم. از آنجا که این سه سطح در بستر گسترش تجارت در قرن نوزدهم و بازآرایی بازار ملی و تنش‌های آن با جامعۀ ایلی رقم می‌خورد، در این پژوهش محور تحلیلی خود را مسئلۀ نزاع بر سر کنترل قلمرو و طرح‌های جاده‌سازی گذاشته‌ایم و با تمرکز بر آن این تاریخ بلند را روایت خواهیم کرد. این مقاله نشان می‌دهد که تکوین دولت در جغرافیای سیاسی لرستانِ دوران قاجار متأخر نه بر اساس یک برنامۀ ساده، جامع و از پیش آمادۀ دولتی، بلکه بر مبنای دهه‌ها تلاش برای نفوذ به قلمروی ایلات، یارگیری از آنها، انجام مساحی و ترسیم نقشه‌های اکتشافی و غیره صورت گرفته است. این پژوهش با بررسی تاریخ اجتماعی لرستان، به مثابۀ یک فردیت تاریخی و اجتماعی، ادعا می‌کند که تنها با نظر به چنین پویایی‌هایی می‌توان تکوین دولت-ملتِ مدرن و بازآرایی فضایی در دوران جدید را توضیح داد.