تحلیل تطبیقی حکمرانی در فارس دوران صفویه، قاجار و پهلوی با تاکید بر ابعاد اداری – سیاسی: میراثی برای امروز

استان فارس به دلیل اهمیت ژئوپلیتیکی، فرهنگی، اقتصادی و ساختار پیچیده ایلیاتی خود، همواره نقشی تعیین‌کننده و منحصربه‌فرد در ساختار حکمرانی ایران داشته‌است. این مقاله به تحلیل تطبیقی شیوه حکمرانی حکومت مرکزی ایران بر استان فارس در سه دوره مهم تاریخی، صفویه، قاجار و پهلوی، با تمرکز بر رویکردهای اداری و سیاسی می‌پردازد. اهمیت فارس صرفاً به‌عنوان یک واحد جغرافیایی نیست، بلکه به‌مثابه یک «آزمایشگاه حکمرانی» است که سیاست‌های دولت مرکزی در مواجهه با قدرت‌های رقیب (ایلات قدرتمند قشقایی و خمسه)، نفوذ استعماری (بریتانیا) و نخبگان ریشه‌دار محلی (خاندان‌های قوام و مشیر) در آن سنجیده می‌شد. با بهره‌گیری از نهادگرایی تاریخی (به‌عنوان رویکرد نظری) و جامعه‌شناسی تاریخی (به‌عنوان رویکرد روشی)، این پژوهش به دنبال شناسایی نقاط عطف، تداوم‌ها و گسست‌ها در الگوی زمامداری و تاثیر آن بر ساختارهای اجتماعی-سیاسی فارس است. این مقاله با طرح این پرسش که گذار از الگوی «تمرکز شبکه‌ای» صفوی، به «مرکزیت واگرای» قاجاری و سپس «تمرکزگرایی بوروکراتیک» پهلوی چه میراثی بر جای گذاشته، فرضیه خود را بر تفاوت در «نهادهای رسمی و غیررسمی» کنترل مرکز بر پیرامون استوار می‌سازد. مقاله ضمن تشریح مبانی نظری، به بررسی و مقایسه پانزده محور کلیدی حکمرانی در هر سه دوره پرداخته و با ذکر مصادیق عینی از تاریخ فارس، نشان می‌دهد که چگونه هر الگو، واکنشی به میراث دوره قبل و چالشی برای دوره بعد بوده‌است. در نهایت، با استناد به یافته‌های تاریخی و تحلیل نهادی، الگویی برای حکمرانی مطلوب (مبتنی بر تمرکززدایی هوشمند و مشارکتی) در استان فارس امروز ارائه می‌دهد. نتایج نشان می‌دهد که درک عمیق این میراث سه‌گانه، برای مواجهه با چالش‌های کنونی این استان ضروری است. این پژوهش از منظر روش‌شناختی، تحقیقی کیفی با رویکرد تطبیقی-تاریخی است. برای تحلیل داده‌ها و تدوین چارچوب مفهومی، از ترکیب دو رویکرد مکمل "نهادگرایی تاریخی" (به عنوان رویکرد نظری) و "جامعه‌شناسی تاریخی" (به عنوان رویکرد روشی) استفاده می‌شود. داده‌ها نیز از طریق رجوع به منابع اصیل گردآوری می‌شوند.