نقش اجتماعی و فرهنگی زنان ایالت جبال ایران در دوره‌های آل‌بویه و سلجوقی بر پایه نظریه بوردیو

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
حسن شیخ پیری 1
داریوش نظری 2
مجتبی گراوند 3
سید علاء الدین شاهرخی 4
1 دانشجوی دکترای تخصصی تاریخ اسلام دانشگاه لرستان
2 دانشیار گروه تاریخ وباستان شناسی، دانشگاه لرستان
3 دانشیار گروه تاریخ و باستان شناسی، دانشگاه لرستان
4 استاد گروه تاریخ و باستان شناسی، دانشگاه لرستان
10.48311/jhs.2026.104762.0
چکیده
ایالت جبال به‌عنوان کانونی راهبردی در ایران دورة میانه، نقش مؤثری در تحولات سیاسی، مذهبی و فکری جهان اسلام ایفا کرد. با این وجود، نقش‌آفرینی زنان این منطقه علی رغم اهمیت تاریخی آن، کمتر موضوع مطالعات نظام‌مند بوده است.
این پژوهش با رویکردی بین‌رشته‌ای و با کاربست چارچوب نظری پیِر بوردیو، به تحلیل کنشگری و جایگاه زنان در بازتولید قدرت و مقاومت فرهنگی در ایالت جبال در دورة آل بویه و سلجوقی می‌پردازد. مطالعه حاضر با اتکا بر منابع تاریخی اولیه و مطالعات کتابخانه‌ای، مفاهیم کلیدی بوردیو شامل میدان، سرمایه، عادت‌واره و خشونت نمادین را به عنوان ابزار تحلیلی به کار گرفته و به تحلیل نظام‌مند داده‌های تاریخی پرداخته است.
یافته‌ها نشان می‌دهد که زنان جبال، با وجود محدودیت‌های ساختاری و اعمال خشونت نمادین، کنشگرانی فعال و راهبردی بوده‌اند. در میدان علمی-دینی، زنان محدثه و عالمه با تبدیل سرمایه فرهنگی و اجتماعی به سرمایه نمادین در انتقال معارف اسلامی و تربیت شاگردان مؤثر عمل کرده‌اند. در عرصه عرفانی، زنان صوفی با استفاده از شبکه‌های خویشاوندی و معنوی، فضاهایی برای حضور عرفانی ایجاد کردند. همچنین، در حوزه سیاسی و اجتماعی، آنان با سرمایه نمادین و اقتصادی خود در دیپلماسی، مدیریت بحران، تثبیت مشروعیت خاندان‌های حاکم و فعالیت‌های خیریه نقش‌آفرینی کردند.
این پژوهش نشان می‌دهد که زنان جبال، با درک قواعد میدان‌های اجتماعی-فرهنگی و استفاده هوشمندانه از سرمایه‌های مختلف، و با بهره‌گیری از جایگاه راهبردی جغرافیایی ایالت جبال که بستری برای تبدیل فرصت‌های مکانی به سرمایه‌های گوناگون فراهم می‌کرد، توانستند در چارچوب همان ساختارهای مردسالارانه موقعیتی اثرگذار برای خود ایجاد کنند. یافته‌ها اهمیت ترکیب تحلیل جامعه‌شناختی و تاریخی برای درک دیالکتیک سلطه و مقاومت و نقش زنان در تاریخ اجتماعی ایران و جهان اسلام را برجسته می‌سازد و الگویی نظری برای مطالعات آینده در حوزه جنسیت، قدرت و فرهنگ ارائه می‌دهد.
 
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات